કલરિંગ પેજ (ચિત્રમાં રંગ પૂરવા)રંગપૂરણી pdf|gujarati rangpurni pdf free download

મનોવિજ્ઞાનમાં, અગાઉ શીખેલી માહિતી કે કરેલા અનુભવોને જ્યારે જરૂર પડે ત્યારે યાદ કરવામાં (પુનરાવહન કરવામાં) નિષ્ફળ જવાની પ્રક્રિયાને 'વિસ્મૃતિ' (Forgetting) કહે છે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, યાદ રાખેલું ભૂલી જવું તે વિસ્મૃતિ છે.

હર્મન એબિંગહોસ (Hermann Ebbinghaus) નામના મનોવિજ્ઞાનીએ વિસ્મૃતિ પર નોંધપાત્ર અભ્યાસો કર્યા હતા. વિસ્મૃતિ થવા પાછળ અનેક મનોવૈજ્ઞાનિક અને શારીરિક કારણો જવાબદાર હોય છે, જે નીચે મુજબ વર્ણવી શકાય:

 

૧. બિનઉપયોગ અથવા સમયનો પ્રભાવ (Law of Disuse / Decay)

આ સૌથી સામાન્ય કારણ છે. સમય પસાર થવાની સાથે મગજમાં બનેલા સ્મૃતિ-ચિહ્નો (Memory Traces) ઝાંખા પડવા લાગે છે. જો કોઈ માહિતી કે કૌશલ્યનો લાંબા સમય સુધી ઉપયોગ ન કરવામાં આવે, તો તે ધીમે ધીમે ભૂલાવા લાગે છે. (દા.ત. શાળામાં શીખેલા ગણિતના સૂત્રો જો મોટા થયા પછી ઉપયોગમાં ન લઈએ તો ભૂલાઈ જાય છે).

 

૨. અવરોધ અથવા દખલગીરી (Interference)

ઘણીવાર નવી માહિતી જૂની માહિતીને યાદ કરવામાં અડચણ ઊભી કરે છે, જેને અવરોધ કહેવાય છે. તેના બે પ્રકાર છે:

પૂર્વગામી અવરોધ (Proactive Interference): અગાઉ શીખેલી માહિતીને કારણે નવું શીખેલું યાદ રાખવામાં મુશ્કેલી પડે. (દા.ત. જૂનો પાસવર્ડ વારંવાર યાદ આવવાથી નવો પાસવર્ડ ભૂલી જવો).

અનુગામી અવરોધ (Retroactive Interference): નવું શીખવાને કારણે અગાઉ શીખેલું જૂનું જ્ઞાન ભૂલાઈ જાય.

 

૩. દમન (Repression)

પ્રખ્યાત મનોવિજ્ઞાની સિગ્મંડ ફ્રોઈડના મતે, મનુષ્યના મનમાં એક સંરક્ષણ પ્રણાલી હોય છે. વ્યક્તિ પોતાની દુઃખદ, આઘાતજનક, શરમજનક કે ડરામણી યાદોને જાણીજોઈને પોતાના જાગ્રત મનમાંથી અજાગ્રત મનમાં ધકેલી દે છે. આ ઈરાદાપૂર્વક ભૂલી જવાની પ્રક્રિયાને 'દમન' કહે છે.

 

૪. રસ અને ધ્યાનનો અભાવ (Lack of Interest and Attention)

કોઈપણ બાબત યાદ રાખવા માટે તેમાં રસ હોવો અને ધ્યાન આપવું અત્યંત જરૂરી છે. જો શીખતી વખતે પૂરેપૂરું ધ્યાન ન આપ્યું હોય અથવા તે વિષયમાં વ્યક્તિને જરાય રસ ન હોય, તો તે માહિતી મગજમાં યોગ્ય રીતે નોંધાતી નથી અને જલ્દીથી વિસ્મૃતિનો ભોગ બને છે.

 

૫. પુનરાવર્તનનો અભાવ (Lack of Revision)

માહિતીને લાંબા ગાળાની સ્મૃતિ (Long-term Memory) માં સ્થિર કરવા માટે સમયાંતરે પુનરાવર્તન જરૂરી છે. જો શીખેલી બાબતનું યોગ્ય સમયે રિવિઝન કરવામાં ન આવે તો તે ટૂંક સમયમાં જ ભૂલાઈ જાય છે.

 

૬. આવેગિક અસ્થિરતા અને તણાવ (Emotional Instability and Stress)

અતિશય ડર, ચિંતા, ગુસ્સો કે માનસિક તણાવ સ્મૃતિ પર નકારાત્મક અસર કરે છે. ઘણા વિદ્યાર્થીઓ પરીક્ષાની અતિશય ચિંતા (Exam Anxiety) ને કારણે પરીક્ષા ખંડમાં બધું જ સારી રીતે વાંચેલું હોવા છતાં ભૂલી જતા હોય છે.

 

૭. શારીરિક કારણો અને બીમારી (Physical Factors and Trauma)

મગજમાં ઈજા: અકસ્માતને કારણે મગજમાં વાગવાથી સ્મૃતિલોપ (Amnesia) થઈ શકે છે.

ઉંમર: વૃદ્ધાવસ્થાને કારણે મગજના કોષો નબળા પડવાથી (દા.ત. અલ્ઝાઈમર કે ડિમેન્શિયાની બીમારીમાં) વિસ્મૃતિ થાય છે.

થાક અને નશો: અતિશય શારીરિક કે માનસિક થાક, અપૂરતી ઊંઘ, તેમજ દારૂ કે ડ્રગ્સ જેવા નશીલા પદાર્થોના સેવનથી મગજની યાદ રાખવાની ક્ષમતા ઘટે છે.

 

વિસ્મૃતિ એ હંમેશા નકારાત્મક બાબત નથી. બિનજરૂરી માહિતી અને દુઃખદ પ્રસંગો ભૂલી જવા એ માનસિક સ્વાસ્થ્ય જાળવવા માટે એક કુદરતી અને જરૂરી પ્રક્રિયા પણ છે. પરંતુ શૈક્ષણિક બાબતોમાં, યોગ્ય ધ્યાન, રસ અને પુનરાવર્તન દ્વારા વિસ્મૃતિ ઘટાડી શકાય છે.