કલરિંગ પેજ (ચિત્રમાં રંગ પૂરવા)રંગપૂરણી pdf|gujarati rangpurni pdf free download

અપવાદરૂપ બાળકોના પ્રકારોના નામ જણાવી તેના શૈક્ષણિક ફલિતાર્થોનું વર્ણન કરો.

 

સામાન્ય રીતે શારીરિક, માનસિક, સામાજિક કે શૈક્ષણિક દૃષ્ટિએ સરેરાશ (સામાન્ય) બાળકો કરતાં નોંધપાત્ર રીતે જુદા પડતા બાળકોને 'અપવાદરૂપ બાળકો' (Exceptional Children) કહેવામાં આવે છે. આ તફાવત હકારાત્મક (જેમ કે પ્રતિભાશાળી) અથવા નકારાત્મક (જેમ કે મંદબુદ્ધિ) બંને હોઈ શકે છે. આવા બાળકોને પોતાની ક્ષમતાઓનો મહત્તમ વિકાસ કરવા માટે વિશિષ્ટ શિક્ષણ અને માર્ગદર્શનની જરૂર પડે છે.

 

૧. અપવાદરૂપ બાળકોના પ્રકારો (Types of Exceptional Children)

અપવાદરૂપ બાળકોને મુખ્યત્વે નીચે મુજબના વર્ગોમાં વહેંચી શકાય:

બૌદ્ધિક રીતે અપવાદરૂપ બાળકો (Intellectually Exceptional):

પ્રતિભાશાળી બાળકો (Gifted Children): જેમનો બુદ્ધિઆંક (IQ) સામાન્ય કરતા ઘણો ઊંચો (૧૩૦ કે તેથી વધુ) હોય છે. તેઓ ખૂબ ઝડપથી શીખે છે અને સર્જનાત્મક હોય છે.

મંદબુદ્ધિના બાળકો (Mentally Retarded/Intellectually Disabled): જેમનો બુદ્ધિઆંક સરેરાશ કરતા ઘણો ઓછો (૭૦ થી નીચે) હોય છે. તેમને સમજવામાં અને શીખવામાં મુશ્કેલી પડે છે.

 

શારીરિક રીતે અપવાદરૂપ બાળકો (Physically Exceptional):

દૃષ્ટિની ખામીવાળા બાળકો (Visually Impaired): અંધ અથવા ઓછું દેખાતું હોય તેવા બાળકો.

શ્રવણ અને વાણીની ખામીવાળા બાળકો (Hearing & Speech Impaired): બહેરા, મૂંગા અથવા તોતડાપણું ધરાવતા બાળકો.

અસ્થિભંગ અથવા શારીરિક વિકલાંગ (Orthopedically Handicapped): પોલિયો, અકસ્માત કે જન્મજાત ખોડખાંપણને કારણે શારીરિક હલનચલનમાં તકલીફ ધરાવતા બાળકો.

 

શૈક્ષણિક રીતે અપવાદરૂપ બાળકો (Educationally Exceptional):

શૈક્ષણિક રીતે પછાત બાળકો (Educationally Backward): જે બાળકો પોતાની ઉંમરના અન્ય બાળકોની સરખામણીમાં અભ્યાસમાં ઘણા પાછળ રહી ગયા હોય.

અધ્યયન અક્ષમતા ધરાવતા બાળકો (Learning Disabled): બુદ્ધિ સામાન્ય હોવા છતાં વાંચવા, લખવા કે ગણિતમાં ચોક્કસ પ્રકારની મુશ્કેલી (જેમ કે Dyslexia) ધરાવતા હોય.

 

સામાજિક અને આવેગિક રીતે અપવાદરૂપ (Socially and Emotionally Exceptional):

સમસ્યારૂપ બાળકો (Problem Children): જેમના વર્તનમાં અતિશય ગુસ્સો, જીદ, ચોરી કરવી કે જૂઠું બોલવા જેવા લક્ષણો હોય.

બાળ ગુનેગાર (Juvenile Delinquents): જે બાળકો સમાજ કે કાયદાના નિયમોનું ગંભીર ઉલ્લંઘન કરતા હોય.

 

૨. શૈક્ષણિક ફલિતાર્થો / શૈક્ષણિક વ્યવસ્થા (Educational Implications)

આવા બાળકોની જરૂરિયાતો સામાન્ય બાળકો કરતા અલગ હોવાથી શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં નીચે મુજબના ફેરફારો અને આયોજન કરવા પડે છે:

સર્વસમાવેશી શિક્ષણ (Inclusive Education): આજના સમયનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય એ છે કે અપવાદરૂપ બાળકોને અલગ શાળાઓમાં રાખવાને બદલે સામાન્ય બાળકોની સાથે જ એક જ વર્ગખંડમાં શિક્ષણ આપવું જોઈએ (જેટલું શક્ય હોય ત્યાં સુધી). આનાથી તેમનામાં લઘુતાગ્રંથિ આવતી નથી અને સામાજિકરણ વધે છે.

 

વ્યક્તિગત શિક્ષણ યોજના (IEP - Individualized Education Program): દરેક અપવાદરૂપ બાળકની જરૂરિયાત અલગ હોય છે. શિક્ષકે બાળકની ક્ષમતા, મર્યાદાઓ અને રસને ધ્યાનમાં રાખીને દરેક બાળક માટે એક અલગ વ્યક્તિગત શૈક્ષણિક યોજના બનાવવી જોઈએ.

 

અભ્યાસક્રમ અને શિક્ષણ પદ્ધતિમાં ફેરફાર:

પ્રતિભાશાળી બાળકો માટે: તેમને કંટાળો ન આવે તે માટે પડકારજનક કાર્યો, પ્રોજેક્ટ વર્ક અને સમૃદ્ધ અભ્યાસક્રમ (Enrichment Programs) આપવા જોઈએ.

મંદબુદ્ધિ કે પછાત બાળકો માટે: સરળ પદ્ધતિ, વારંવાર પુનરાવર્તન અને નાના-નાના સ્ટેપમાં માહિતી આપવી જોઈએ.

વિશિષ્ટ સાધનોનો ઉપયોગ (Use of Assistive Technology):

અંધ બાળકો માટે બ્રેઈલ લિપિ (Braille) અને ઓડિયો બુક્સનો ઉપયોગ.

બહેરા બાળકો માટે હિયરિંગ એડ (Hearing aids) અને સાઇન લેંગ્વેજ (ઈશારાની ભાષા) નો ઉપયોગ.

શારીરિક વિકલાંગ બાળકો માટે શાળામાં રેમ્પ (Ramp) અને વ્હીલચેરની સુવિધા.

વિશિષ્ટ શિક્ષકોની નિમણૂક (Special Educators): સામાન્ય શિક્ષકોની સાથે-સાથે શાળાઓમાં વિશિષ્ટ તાલીમ પામેલા (Special B.Ed. કરેલા) શિક્ષકો અને મનોવૈજ્ઞાનિક કાઉન્સેલરની નિમણૂક થવી જોઈએ, જેઓ આ બાળકોની માનસિકતાને સમજી શકે.

શિક્ષક અને વાલીનું સહાનુભૂતિપૂર્ણ વલણ: શિક્ષકે આ બાળકો તરફ દયા નહીં, પરંતુ સહાનુભૂતિ અને સ્વીકૃતિનો ભાવ રાખવો જોઈએ. વાલીઓને પણ તેમના બાળકની સ્થિતિ સમજાવી, તેમની પાસેથી વધારે પડતી અપેક્ષાઓ ન રાખવા અને બાળકને પ્રોત્સાહન આપવા માટે કાઉન્સેલિંગ કરવું જરૂરી છે.

યોગ્ય માર્ગદર્શન, સહાનુભૂતિ અને વિશિષ્ટ શૈક્ષણિક વ્યવસ્થા પૂરી પાડીને અપવાદરૂપ બાળકોને પણ સમાજના એક ઉપયોગી અને આત્મનિર્ભર નાગરિક બનાવી શકાય છે.