કલરિંગ પેજ (ચિત્રમાં રંગ પૂરવા)રંગપૂરણી pdf|gujarati rangpurni pdf free download

 

નભ ઉપનિવેશવાદ (Neo-colonialism) એ એક એવી સ્થિતિ છે જ્યાં કોઈ શક્તિશાળી દેશ સીધી રીતે કોઈ અન્ય દેશ પર રાજકીય શાસન નથી કરતો, પરંતુ આર્થિક, સાંસ્કૃતિક અને રાજકીય દબાણ દ્વારા તેના પર નિયંત્રણ રાખે છે.

સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, જૂના જમાનામાં બ્રિટિશરો ભારત પર સીધું રાજ કરતા હતા તેને 'ઉપનિવેશવાદ' કહેવાય. પણ આજના સમયમાં જ્યારે કોઈ મોટો દેશ લોન આપીને, વેપારની શરતો લાદીને કે પોતાની સંસ્કૃતિ થોપીને બીજા નાના દેશને ગુલામ જેવો બનાવી દે, તેને નભ ઉપનિવેશવાદ કહેવાય.

આ વિષયના મુખ્ય પાસાઓ નીચે મુજબ છે:

 

૧. મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ

આર્થિક નિર્ભરતા: ગરીબ દેશોને મોટી રકમની લોન આપીને તેમને દેવાના જાળમાં ફસાવવા (Debt-trap diplomacy).

બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીઓ (MNCs): મોટી વિદેશી કંપનીઓ ગરીબ દેશોના કુદરતી સંસાધનો (તેલ, ખનિજ) પર કબજો જમાવે છે.

પરોક્ષ નિયંત્રણ: સૈન્ય મોકલ્યા વગર જ તે દેશની સરકારની નીતિઓ પર પ્રભાવ પાડવો.

સાંસ્કૃતિક આક્રમણ: પશ્ચિમી વિચારધારા, ભાષા અને જીવનશૈલીને શ્રેષ્ઠ બતાવીને સ્થાનિક સંસ્કૃતિને નબળી પાડવી.

 

૨. 'ઉપનિવેશવાદ' અને 'નભ ઉપનિવેશવાદ' વચ્ચેનો તફાવત

બાબત	ઉપનિવેશવાદ (Colonialism)	નભ ઉપનિવેશવાદ (Neo-colonialism)
નિયંત્રણ	પ્રત્યક્ષ (લશ્કર અને વહીવટ દ્વારા)	પરોક્ષ (પૈસા અને વેપાર દ્વારા)
સ્વતંત્રતા	દેશ ગુલામ હોય છે	દેશ કાગળ પર સ્વતંત્ર હોય છે
સાધન	બંદૂક અને સૈન્ય	આર્થિક મદદ અને ટેકનોલોજી

 

૩. વર્તમાન ઉદાહરણો

ચીનની નીતિ: ચીન આફ્રિકાના દેશો કે શ્રીલંકા જેવા પાડોશી દેશોને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે એટલી લોન આપે છે કે તે દેશો દેવું ચૂકવી શકતા નથી અને અંતે પોતાના બંદરો કે જમીન ચીનને સોંપવી પડે છે.

વૈશ્વિક સંસ્થાઓ: ઘણીવાર IMF કે વર્લ્ડ બેંક જેવી સંસ્થાઓ લોન આપવા માટે જે કડક શરતો રાખે છે, તેને પણ વિવેચકો નભ ઉપનિવેશવાદનું એક સ્વરૂપ માને છે.

 

૪. પરીક્ષાની દ્રષ્ટિએ (TET/Competitive Exams)

જો તમે સામાજિક વિજ્ઞાન અથવા રાજ્યશાસ્ત્રના સંદર્ભમાં તૈયારી કરી રહ્યા હોવ, તો આ શબ્દ સૌપ્રથમ ઘાનાના પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ કવામે નક્રુમા (Kwame Nkrumah) એ આપ્યો હતો તે યાદ રાખવું જરૂરી છે.

શું તમારે આના સામાજિક કે આર્થિક અસરો વિશે વધુ ઊંડાણપૂર્વક જાણવું છે?

 

 

ચોક્કસ, નભ ઉપનિવેશવાદ (Neo-colonialism) ની અસરો વિશે આપણે ઊંડાણપૂર્વક સમજીએ. આ વિષય સામાજિક વિજ્ઞાન અને અર્થશાસ્ત્રના દ્રષ્ટિકોણથી ઘણો મહત્વનો છે.

આ અસરોને મુખ્ય ત્રણ ભાગમાં વહેંચી શકાય છે:

૧. આર્થિક અસરો (Economic Impacts)

દેવાની જાળ (Debt Trap): વિકસિત દેશો ગરીબ દેશોને મોટી લોન આપે છે. જ્યારે આ દેશો વ્યાજ ભરી શકતા નથી, ત્યારે તેમને પોતાની જમીન કે કુદરતી સંસાધનો (જેમ કે ખાણ, તેલ કે બંદરો) વિદેશી કંપનીઓને સોંપવા પડે છે.

કાચો માલ અને બજાર: ગરીબ દેશો માત્ર 'કાચો માલ' પૂરો પાડનારા બની રહે છે, જ્યારે વિકસિત દેશો ત્યાં પોતાની મોંઘી 'તૈયાર વસ્તુઓ' વેચે છે. આનાથી સ્થાનિક ઉદ્યોગો પડી ભાંગે છે.

નફાનું વિદેશગમન: બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીઓ (MNCs) જે તે દેશમાં ધંધો કરીને કમાયેલો નફો પોતાના દેશમાં લઈ જાય છે, જેનાથી સ્થાનિક અર્થતંત્રને ખાસ ફાયદો થતો નથી.

 

૨. રાજકીય અસરો (Political Impacts)

સાર્વભૌમત્વમાં ઘટાડો: ભલે દેશ કાગળ પર આઝાદ હોય, પણ તેની સરકારની નીતિઓ વિદેશી શક્તિઓ દ્વારા નક્કી થાય છે. જો કોઈ સરકાર વિદેશી કંપનીઓની વિરુદ્ધ જાય, તો ત્યાં રાજકીય અસ્થિરતા ઊભી કરવામાં આવે છે.

ઢીલી શાસન વ્યવસ્થા: ઘણીવાર શક્તિશાળી દેશો પોતાના સ્વાર્થ માટે વિકાસશીલ દેશોના ભ્રષ્ટ નેતાઓને ટેકો આપે છે, જેથી તેઓ આસાનીથી પોતાના કરારો મંજૂર કરાવી શકે.

 

૩. સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક અસરો (Socio-Cultural Impacts)

સાંસ્કૃતિક ગુલામી: લોકો પોતાની પરંપરાગત ભાષા, પહેરવેશ અને ખોરાક છોડીને પશ્ચિમી સંસ્કૃતિને શ્રેષ્ઠ માનવા લાગે છે. આને 'મેકડોનાલ્ડાઈઝેશન' (McDonaldization) પણ કહેવામાં આવે છે.

મગજનું સ્થળાંતર (Brain Drain): ગરીબ દેશોના તેજસ્વી યુવાનો અને ડોક્ટરો-એન્જિનિયરો સારા પગારની લાલચે વિકસિત દેશોમાં જતા રહે છે, જેનાથી પોતાના દેશના વિકાસમાં અવરોધ આવે છે.

 

પરીક્ષા માટે ઉપયોગી એક ચાર્ટ (Concept Summary):

અસરનો પ્રકાર	મુખ્ય મુદ્દો
આર્થિક	દેવું, કુદરતી સંસાધનોનું શોષણ, અસમાન વેપાર.
રાજકીય	કઠપૂતળી સરકારો, વિદેશી દબાણ હેઠળના નિર્ણયો.
સાંસ્કૃતિક	પશ્ચિમી જીવનશૈલીનું આક્રમણ, સ્થાનિક ભાષાનું પતન.

 

TET પરીક્ષા માટે ખાસ ટિપ:

જો પરીક્ષામાં એવો પ્રશ્ન પૂછાય કે "કયા સાધન દ્વારા નભ ઉપનિવેશવાદ સૌથી વધુ ફેલાય છે?", તો તેનો જવાબ 'આર્થિક મદદ અને બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીઓ' આવશે.

 

૧. 'નભ ઉપનિવેશવાદ' (Neo-colonialism) શબ્દનો સૌપ્રથમ પ્રયોગ કોણે કર્યો હતો?

 

(A)    મહાત્મા ગાંધી (B) કવામે નક્રુમા (C) નેલ્સન મંડેલા (D) વ્લાદિમીર લેનિન

 

(B) કવામે નક્રુમા (Kwame Nkrumah) (તેઓ ઘાનાના પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ હતા અને તેમણે આફ્રિકાના દેશોની આર્થિક ગુલામી જોઈને આ શબ્દ આપ્યો હતો.)

 

૨. નભ ઉપનિવેશવાદમાં શક્તિશાળી દેશો અન્ય દેશો પર કઈ રીતે નિયંત્રણ રાખે છે?

 (A) લશ્કરી આક્રમણ દ્વારા

 (B) સીધા શાસન દ્વારા  

 (C) આર્થિક અને સાંસ્કૃતિક દબાણ દ્વારા

 (D) કોઈ પણ નિયંત્રણ હોતું નથી

(C) આર્થિક અને સાંસ્કૃતિક દબાણ દ્વારા (નભ ઉપનિવેશવાદમાં સૈન્ય મોકલવાની જરૂર પડતી નથી, માત્ર પૈસા અને શરતોથી જ કામ થઈ જાય છે.)

 

૩. વિકસિત દેશો દ્વારા વિકાસશીલ દેશોને આપવામાં આવતી લોન જ્યારે તે દેશ માટે બોજ બની જાય, ત્યારે તેને શું કહેવામાં આવે છે?

(A) ફ્રી ટ્રેડ (B) ડેબ્ટ ટ્રેપ (Debt Trap) (C) આર્થિક સુધારા (D) ગ્લોબલાઈઝેશન

(B) ડેબ્ટ ટ્રેપ (Debt Trap) (જેને 'દેવાની જાળ' કહેવાય છે. હાલમાં ચીન આ નીતિનો ઉપયોગ ઘણા દેશો સામે કરી રહ્યું છે.)

 

૪. નીચેનામાંથી કયું નભ ઉપનિવેશવાદનું સાધન ગણાય છે?

 (A) બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીઓ (MNCs)

 (B) આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય સંસ્થાઓની કડક શરતો

(C) વિદેશી સંસ્કૃતિનું આક્રમણ

(D) આપેલ તમામ

(D) આપેલ તમામ (MNCs, આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓની શરતો અને વિદેશી સંસ્કૃતિ આ ત્રણેય નભ ઉપનિવેશવાદના મુખ્ય સાધનો છે.)

 

૫. ભારતના બંધારણમાં 'બાળકો માટે મફત અને ફરજિયાત શિક્ષણ' ની જોગવાઈ કઈ કલમમાં છે?

(A) કલમ ૨૧-A

(B) કલમ ૪૫

(C) કલમ ૫૧-A

(D) આપેલ તમામ (સંયુક્ત રીતે શિક્ષણ અધિકાર માટે)

 

(A) કલમ ૨૧-A (૮૬મા બંધારણીય સુધારા દ્વારા આ કલમ ઉમેરવામાં આવી હતી, જે ૬ થી ૧૪ વર્ષના બાળકો માટે શિક્ષણનો અધિકાર આપે છે.)

૬. POCSO કાયદો કયા વર્ષથી અમલમાં આવ્યો?

(A) ૨૦૧૦ (B) ૨૦૧૧ (C) ૨૦૧૨ (D) ૨૦૧૫

 

 (C) ૨૦૧૨ (૧૪ નવેમ્બર, ૨૦૧૨ થી આ કાયદો અમલમાં આવ્યો છે.)